صالحمحمد خلیق فرزند صوفی محمدعیسی و فاطمه سعیدی، شاعر، نویسنده، پژوهشگر، مترجم و روزنامهنویس افغانستان در ۱۲ آبان (عقرب) سال ۱۳۳۴ هجری خورشیدی در شهر مزارشریف، مرکز استان بلخ، زاده شد.
خلیق دورۀ دانشآموزی را در سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۱ در دبستان میانۀ «نادرشاهی» مزارشریف، آموزشهای فنّی را در رشتۀ زمینشناسی نفت و گاز در سالهای ۱۳۵۱تا ۱۳۵۵ در دانشسرای نفت و گاز مزارشریف، آموزشهای عالی را در رشتۀ ادبیات فارسی تا درجۀ کارشناسی در سالهای ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵ در دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بلخ و مقطع کارشناسی ارشد را در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی در سالهای ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۴ در دانشگاه پیام نور سپری کرد. او در سال 1356 با بانو مینا خلیق ازدواج کرد و ثمرۀ این ازدواج دو پسر و چهار دخترِ دانشآموخته به نامهای بهرام برزین، سهراب سامانیان، شگوفه خلیق، نگینه، تهمینه و پیمانه خلیق اند.
صالحمحمد خلیق از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۶ کارمند کارخانۀ کود شیمیایی بلخ و از سال ۱۳۶۹ تا هنگام شهادتش، رئیس انجمن نویسندهگان بلخ بود. همزمان، وی از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۷ مدیر مسؤول و سردبیر ماهنامۀ امالبلاد، از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ مدیر مسؤول روزنامۀ بیدار، از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۲ مدیر مسؤول ماهنامۀ «کیان» بود و از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ ریاست ادارۀ اطلاعات و فرهنگ استان بلخ را به دوش داشت و پس از چهل سال خدمت در دستگاه دولت، بر بنیاد قانون، بازنشسته شد. وی از سال 1369، به عنوان رئیس انجمن نویسنده گان بلخ، در باروری ادبیات و شعر امروز بلخ و پرورش و بالندهگی بسیاری از شاعران و نویسندهگان مطرح بلخ و کشور نقش داشته است.
خلیق، عضو انجمن پیوند در تاجیکستان، عضو هیأت رهبری کانونهای فرهنگی مولانا جلالالدین محمد بلخی، حکیم ناصر خسرو بلخی، امیر علیشیر نوایی، مؤسس ماهنامۀ ادبی راه، نشریة انجمن نویسندهگان بلخ و عضو گروه دبیران برخی از نشریههای افغانستان بود. خلیق در شمار زیادی از همایشهای جهانی در داخل و خارج از کشور شرکت کرده و در ارتباط با فعالیتهای فرهنگی، سفرهای رسمی و کاری متعددی به کشورهای ایران، تاجیکستان، اوزبیکستان، ترکمنستان، پاکستان، هندوستان، عربستان سعودی، فرانسه، امارات متحدۀ عربی، ترکیه، لهستان و ایالات متحدۀ آمریکا داشتهاست. خلیق، در قالب های کهن و نوین شعر میسرود، در زمینههای فرهنگ، ادبیات و تاریخ مینوشت و نیز شماری از آثار علمی، تاریخی و ادبی را از زبان روسی به فارسی برگردان کرده است.
از صالحمحمّد خلیق تا اکنون ۴۵ اثر به چاپ رسیده اند که عبارت اند از: 25 مجموعۀ شعر به نامهای «سلام به آفتاب» (بلخ،۱۳۶۳)، «کاج بلند سبز» (بلخ،۱۳۶۶)، «بر پای راه ابریشم» (بلخ،۱۳۷۲)، «یک آسمان ستاره» (بلخ،۱۳۸۲)، «از اوجهای آبی …» (کابل،۱۳۸۶)، «سرود ملّی عشّاق» (کابل،۱۳۹۱)، «در بامیانِ قلبِ منی» (کابل، ۱۳۹۲)، «مراد از بلخ، تو بودی…» (کابل، ۱۳۹۳)، «نقطه و نقطه، باز هم نقطه» (کابل، ۱۳۹۳)، «اینک فقط تو ماندهای» (کابل، ۱۳۹۳)، «سوگنامۀ گل سرخ» (کابل، ۱۳۹۴)، «آخرین مرز بیکرانی» (کابل، ۱۳۹۴)، «هیجانِ جان» (کابل، ۱۳۹۵)، «سرنوشتی دیگر» (کابل، ۱۳۹۵)، «سخن عشق (Словалюбви)» (برگردان سرودههای خلیق از فارسی به روسی توسّط میرعادل شریفزاده) (کابل، ۱۳۹۵)، «کولاک میگرید (Плачет метель)» (برگردان شعرهای سرگی یسینین از روسی به فارسی) (کابل، ۱۳۹۶)، «زمزمۀ نام خراسان» (کابل، ۱۳۹۷)، «به رهگذار غچیها» (کابل، ۱۳۹۸)، «از زخمهای تازه» (کابل، ۱۳۹۹)، «از برگهای ریختۀ یادنامهها» (پیشاور، ۱۳۹۹)، «در قحطسال عاطفه» (کابل، ۱۳۹۹)، «گلهای خیابانی» (بلخ، ۱۴۰۲)، «امتداد آفتاب» (تهران و دهلی، ۱۴۰۲)، «تکبیر عاشقانه» (دفتر شعرهای آیینی) (تهران، ۱۴۰۳) و «میهننامه» (رشته رباعیهایی در ستایش ولایتهای کشور) (بن آلمان، ۱۴۰۵)؛
و ۲۰ اثر پژوهشی و منثور به نامهای «جشنهای آریایی» (بلخ،۱۳۷۰)، «عُقاب و جایگاه آن در فرهنگ جهانی و سرودهها» (تهران، ۱۳۷۵)، «سرگذشت روزنامۀ بیدار» (پیشاور،۱۳۸۰)، «فریاد آزادی» (نگرشی بر سرودههای علامه سیداسماعیل بلخی) (بلخ، ۱۳۸۴)، «تاریخ ادبیات بلخ از کهنترین روزگاران تا اوایل سدۀ بیستویکم» (کابل، ۱۳۸۷)، «تاریخ روزنامهنگاری بلخ» (تهران، ۱۳۸۹)، «آهنگ کیانی» (گزیدۀ سرودههای شاعران در ستایش درۀ کیان) (کابل، ۱۳۹۲)، «آیینه در آیینه» (نقد و نظر) (کابل، ۱۳۹۴)، «ساحههای باستانی و بناهای تاریخی بلخ» (تهران، ۱۳۹۴)، «تأثیر شاهنامه بر شعر مقاومت افغانستان» (تهران، ۱۳۹۵)، «ناشناختههای دانش» (مجموعۀ مقالههای برگردانشده از منابع روسی) (پیشاور، ۱۳۹۶)، «نشانههای شکوه گذشتۀ بخدی» (بلخ، ۱۳۹۷)، «والیان بلخ در نخستین سدۀ پس از بازستانی استقلال افغانستان» (کابل، ۱۳۹۸)، «جاذبههای گردشگری بلخ» (کابل، ۱۳۹۹)، «میدانهای نفت و گاز قشقری و بلخ» (بلخ، ۱۴۰۰)، «نامۀ رَستگاری» (مجموعۀ مقالههای اجتماعی) (بلخ، ۱۴۰۰)، «پیامآور رَوشنایی و مِهر» (بلخ، ۱۴۰۰)، «شگفتیهای هستی» (مجموعۀ مقالههای برگردانشده از زبان روسی به زبان فارسی دری) (بلخ، ۱۴۰۰)، «جُستارهای زبانی و ادبی» (بلخ، 1401) و «پاییز در بهار» (بلخ، ۱۴۰۱) و نیز دهها مقالۀ علمی، پژوهشی و ادبی او در نشریهها و کتابهای معتبر علمی و ادبی در داخل و خارج کشور به چاپ رسیده اند. شماری از آثار گرانسنگ خلیق، مانند «تاریخ عرفان و تصوف اسلامی در بلخ» و مجموعههای مقالهها و دفترهایی از سرودههای آخرین او، هنوز به چاپ نرسیده اند.
از نام، آثار و احوال صالحمحمد خلیق تا اکنون در بیش از ۲۰۰ کتاب در داخل و خارج از کشور یاد شده است و کتابهای صالحمحمد خلیق در کتابخانههای بزرگ و معروف کشورهای افغانستان، تاجیکستان، اوزبیکستان، ایران، فرانسه، ایتالیا، آلمان و ایالات متحدۀ آمریکا و غیره موجود میباشند.
بهخاطر کارنامههای علمی، فرهنگی و ادبی خلیق، در نوروز سال ۱۳۹۴ استانداری بلخ لقب «پژوهشگر بلخ» را به او داد، در ۲ دی (جدی) ۱۳۹۵ نهاد دانشآموختهگان افغانستان از جایگاه او به عنوان «نویسندۀ پیشکسوت بلخ» بزرگداشت کرد، در بهار سال ۱۳۹۶ ریاست جمهوری اسلامی افغانستان برای او به عنوان یک شاعر و ادیب مدال دولتی غازی میرمسجدیخان را تفویض کرد، در ۷ مرداد (اسد) ۱۳۹۹ انستیتوت مطالعات استراتیژیک افغانستان لقب «نخبۀ بلخ» را برایش داد و در ۳ مهر (میزان) ۱۳۹۹ انجمن قلم افغانستان با برگزاری همایشی به نام «سلام به آفتاب» در کابل کارکردهای ادبیاش را گرامی داشت. پس از شهادت او، شمار زیادی از شاعران، نویسندهگان و پژوهشگران کشور، به خاطر نقش برجستۀ خلیق در روشن نگهداشتن چراغ ادبیات و فرّ و فرهنگ پارسی در بلخ، لقب «آفتاب بلخ» را بر او برگزیدند.
او در سالهای پسین، با وجود دشواریهای موجود، با خستهگی ناپذیری و به گونۀ پیوسته به کار و مبارزه خود برای ادبیات و فرهنگ کشور، ادامه داد. نشستهای هفتهگی خوانش و نقد آثار ادبی انجمن نویسندهگان بلخ را رهبری میکرد، «کتابخانۀ سامانیان» را بنیان گذاشت، برنامههای شاهنامهخوانی برای جوانان برگزار میکرد و جشنهای کهن آریایی، از جمله نوروز و شب یلدا را برپا میداشت.
… و سر انجام، صالحمحمّد خلیق، در چاشتگاه سهشنبه، 7 مرداد (اسد) ۱۴۰۴ هجری خورشیدی، هنگامی که از کتابخانهی به خانهاش بر میگشت، در جادۀ شادیان مزارشریف، نخست از سوی خودروی ناشناس، زیر گرفته شد. در این رویداد، پای راستش شکست و زخمی شد. سپس به خاطر شکستهگی پا به یکی از بیمارستانهای شهر منتقل شد و عصر همان روز، پس از تزریقهای مکرر در آن بیمارستان، جان به جانآفرین سپرد. پیکر او، بامداد روز سه شنبه، 8 مرداد (اسد) ۱۴۰۴ با حضور صدها تن از دوستان و دوستدارانش، در گورستان عمومی مولا علی در شهر مزارشریف به خاک سپرده شد.
شهادت نابههنگام خلیق، موج گستردهای از همدلی و اندوه همهگانی را در میان مردم و نخبهگان کشور و حوزه زبان پارسی به همراه داشت. صدها تن از مردم، به شمول خانواده، دوستان و دوستدارانش، پیکر او را در خاک سپاری، همراهی کردند. صدها تن از نخبهگان فرهنگی و سیاسی کشور، پیامهای تسلّیت پخش کردند و رسانههای پارسی زبان، از این رویداد گزارش دادند. همچنان، آیینهای سوگواری و برنامههای با شکوه یادبود به مناسبت شهادت او از سوی خانواده و نهادهای فرهنگی در داخل کشور و در کشورهای آلمان، ترکیه، ایالات متحده آمریکا، انگلستان، کانادا و ایران برگزار گردید.
خانۀ فرهنگی خلیق، از سوی خانواده و دوستان او، برای پاسداری از ارزشها و زنده نگهداشتن نام و یاد او، به مناسبت یکمین سالگرد شهادتش، بنیان نهاده شد که به عنوان نهادی فعال، مدیریت چاپ و نشر آثار خلیق و ادامه کار کتابخانه سامانیان، خانهموزیم خلیق و تارنمای آثار او را به پیش ببرد.